Blog dla nauczycieli

Janek wykrzykuje odpowiedź bez uprzedniego podniesienia ręki. Nauczyciel: Janek, chcesz odpowiedzieć, to podnieś rękę do góry. Janek: Ale ja znam odpowiedź.

Nauczyciel: Chcesz odpowiedzieć, to podnieś rękę do góry Janek: Pozwolił Pan tak odpowiadać Małgosi wczoraj. Nauczyciel: Chcesz odpowiedzieć, to podnieś rękę do góry.

W ten sposób jasno komunikujesz, że nie będziesz angażować się w słowne utarczki i przekomarzanie, natomiast oczekujesz, że uczeń powróci do właściwego zachowania. Technika ta jest jawna (tzn. wszyscy znajdujący się w klasie słyszą Twoją konfrontację) i wykorzystuje znaczne użycie władzy. Z tego powodu można się na nią decydować dopiero, gdy wykorzystasz inne możliwości wywarcia wpływu na zmianę zachowania ucznia o mniejszym natężeniu siły zastosowanych w rozsądnym przedziale czasu. Czasem istnieje konieczność odwołania się do techniki „zdartej płyty” w celu ustanowienia granic zachowania ucznia, gdy swoim zachowaniem zagraża sobie, innym uczniom, nauczycielowi lub istnieje niebezpieczeństwo zniszczenia czyjejś własności. W niektórych sytuacjach, po pierwszym nakazie, nauczyciel może dodać na początku zdania zwrot „to nie ten problem” lub „nie o to chodzi”.

Jeśli powtórzenie dwu- lub trzykrotne nakazu przez nauczyciela nie przynosi efektu, należy przejść do innych technik odwołujących się do logicznych konsekwencji.

Aktywne słuchanie jest sposobem komunikacji pomiędzy nauczycielem a uczniem, w trakcie której nauczyciel pomaga uczniowi w odkryciu emocji, towarzyszących mu podczas zachowania. Emocje te są często wzbudzane przez przeżywane przez dziecko problemy, z którymi nie może sobie poradzić. Przebieg tego procesu może wyglądać następująco: nauczyciel prowadzi ucznia od wyrażenia emocji, które mu towarzyszą, następnie stara się pomóc dziecku w uświadomieniu przyczyn wzbudzających te emocje, w dalszej kolejności możliwe jest wspólne szukanie możliwych sposobów rozwiązania problemu lub znalezienie innych sposobów zachowania, które nie będą zakłócały sytuacji lekcyjnej. Pomoc w wyrażeniu emocji często powoduje obniżenie napięcia emocjonalnego, co prowadzi do bardziej racjonalnego sposobu myślenia ucznia.

Stosując metody aktywne, nauczyciel może posłużyć się kilkoma : szczegółowymi technikami składającymi się na proces aktywnego słuchania. Wśród nich wymienia się: odzwierciedlania, parafrazę, dawanie szansy, {Potwierdzanie. W tabeli poniżej znajdują się przykłady zastosowania tych technik wraz z możliwymi celami ich stosowania.

Użycie przez nauczyciela oświadczenia zwykle wywołuje jedną z trzech reakcji. Po pierwsze uczeń może dokonać analizy swojego zachowania i po prostu je zmienić. Po drugie uczeń może dalej przeciwstawiać się nauczycielowi i nie reagować, co z kolei wzmaga prawdopodobieństwo zwiększania nacisku i zastosowania przez uczącego metod opisanych w następnych rozdziałach. Trzecim sposobem jest słowna reakcja, zwykle polegająca na wystąpieniu jednego z dwóch rodzajów odpowiedzi: reakcji obronnej – np. zaprzeczanie rzeczywistym zdarzeniom {„przecież ja nic nie robiłem “), kierowania uwagi nauczyciela na inne nieistotne w tej sytuacji problemy {„jak Michał potrącał innych, to Pani nic mu nie mówiła”). Czasami pojawić się może agresja werbalna lub rozpoczęcie rzeczywistej komunikacji (jeśli uczeń chce rozwiązać rzeczywisty problem).

Jeśli reakcją ucznia na oświadczenie jest zaprzeczenie, agresja werbalna lub zdania mające na celu zwrócenie uwagi nauczyciela na inny problem, można, kontynuując interwencję, zastosować opisane niżej techniki.

Oświadczenia

Oświadczenie jest najdelikatniejszą, ale jednocześnie stanowczą metodą poinformowania ucznia o problemie, przed którym postawiony został nauczyciel. Zawiera informację, że zachowanie ucznia ma negatywny wpływ na nauczyciela i innych uczniów. Technika ta wykorzystuje zdania (wypowiedzi) składające się z trzech elementów: (1) opisu zachowania ucznia, (2) jego skutek oraz (3) odczucia osoby mówiącej (nauczyciela) wywołane tym zachowaniem. Ponieważ cechą charakterystyczną oświadczenia jest nieosądzanie, tym samym daje uczniowi szansę na przemyślenie swojego zachowania i wymyślenie własnego sposobu zmiany zachowania, a więc nie ma tu przymusu ze strony nauczycieim.

Ten rodzaj interwencji, dość dobrze znany jako „komunikat ja”, związany jest z publikacjami Thomasa Gordona.

Prowadzone przez psychologów badania zachowań uczniów w klasie pokazują, że znacząca część zachowań naruszających dyscyplinę w klasie spowodowana jest przeżywanymi przez uczniów wewnętrznymi trudnościami (problemami). Trudności czy problemy mogą być różnej natury, lecz wszystkie je można postrzegać jako wewnętrzne (emocjonalne) napięcie okazywane na zewnątrz poprzez „wygłupianie się” lub złe zachowanie. Należy je raczej traktować jako próbę zakomunikowania i zasygnalizowania, że uczeń przeżywa trudne emocje i potrzebuje pomocy (kontaktu).

Celem werbalnej interwencji nauczyciela w sytuacjach opisanych wyżej jest przede wszystkim podjęcie działań polegających na pomocy i wspieraniu ucznia w bardziej racjonalnym spojrzeniu na sytuację i zyskaniu przez niego większej samokontroli nad własnym zachowaniem. Służy temu empatyczna, wspierająca komunikacja podtrzymująca pozytywny kontakt z uczniem.

Skutecznym sposobem radzenia sobie z zachowaniami zakłócającymi, mającymi źródło w problemach przeżywanych przez uczniów jest stosowanie technik wspierających rozwiązywanie przez uczniów swoich problemów. Niżej omówimy te, które obejmują werbalne formy interwencji i opierają się na wykorzystaniu minimum władzy nauczyciela. Jednocześnie pozostawiają one uczniowi dużo przestrzeni do analizy własnego zachowania i sposobów jego zmiany.

Innym często spotykanym sposobem reagowania przez nauczycieli w podobnych sytuacjach jest wtrącanie imienia (nazwiska) połączonego z zadaniem pytania (Levin, Nolan 2000). Istnieją dwa sposoby wprowadzania tej techniki. Jedni nauczyciele najpierw zadają pytanie, a następnie wtrącają imię (lub nazwisko), inni najpierw wywołują imię (nazwisko) w dalszej kolejności zadając pytanie. Zastosowanie pierwszego rozwiązania zazwyczaj kończy się w ten sam sposób: uczeń, który nie słyszał pytania, nie umie na nie odpowiedzieć. Zapada niepokojąca cisza, po czym nauczyciel komentuje powody, dla których uczeń nie mógł udzielić odpowiedzi. W tej sytuacji nauczyciel może mieć satysfakcję, że przyłapał ucznia, jednak wydaje się, że lepiej jest stosować ją w odwrotnej kolejności (najpierw wtrącenie imienia lub nazwiska, a później zadać pytanie), ponieważ pozwala ona na przekierowanie zachowania ucznia, natomiast nie wywołuje ona niepotrzebnego zakłopotania.

Technika polegająca na wtrąceniu do wykładu imienia lub nazwiska jest szczególnie użyteczna w sytuacjach, w których uczeń nie uważa na lekcji, ale nie przeszkadza innym, jak również wobec uczniów, którzy w jawny sposób zakłócają tok lekcji.

Wtrącenie imienia

Czasami zdarzają się sytuacje, w których oddziaływanie za pomocą komunikacji niewerbalnej (nawiązania kontaktu) jest utrudnione lub niemożliwe. Jednąz takich sytuacji jest prowadzenie wykładu lub zapisywanie czegoś na tablicy, podczas gdy dwójka uczniów prowadzi ze sobą rozmowę. Skorzystanie z przedstawionych wyżej metod stawiania ograniczeń może nie być możliwe lub nie przynieść oczekiwanych rezultatów. Skuteczną metodą, jaką może nauczyciel posłużyć się w takiej sytuacji, jest wplecenie w tok swojego wykładu imienia lub nazwiska ucznia, któremu chcemy przesłać informację o niewłaściwym zachowaniu, np.:

Pamiętacie, jak na poprzedniej lekcji rozwiązywaliśmy podobne

zadanie dotyczące obliczania obwodu trójkąta, Piotrze (na chwilę

zawiesza głos). Podobny wzór posłuży nam do …

Wtrącenie imienia jest delikatną techniką (z tego powodu, choć polega na użyciu komunikatu werbalnego, została zamieszczona w tym rozdziale) odzyskania uwagi ucznia bez przerywania toku lekcji i ryzykowania otwartej konfrontacji.

Jednym ze sposobów rozwinięcia tej metody jest wcześniejsze przygotowanie przez nauczyciela kilku niewielkich kartek zawierających napisy z krótką treścią: „Wróć do nas”, „Rozpocznij pracę nad zadaniem” itp. Prowadząc zajęcia i chodząc po klasie nauczyciel zatrzymuje się przy uczniu, który w nieodpowiedni sposób zachowuje się i kładzie przed nim przygotowaną kartkę, nie przerywając toku lekcji.

Inne twórcze zastosowania tej metody spotykałem u nauczycieli, którzy do zasygnalizowania, że uczeń zachowuje się w nieodpowiedni sposób wykorzystywali np. żółte kartki (przez analogię do kartek pokazywanych przez sędziego sportowego). Kiedy kładli je na ławce przed uczniem (często w sposób prawie niezauważalny dla innych uczniów), był to dla nich wyraźny sygnał, że nauczyciel widzi ich zachowanie i oczekuje natychmiastowej zmiany.

Technika znaków

Każdy z nas wielokrotnie znajdował się w sytuacjach, kiedy nasze zachowanie odbiegało od oczekiwań innych osób. Czasami w takich sytuacjach wystarczył sygnał, abyśmy zorientowali się w tym i zmienili swoje zachowanie. W podobny sposób za pomocą określonych znaków możemy naprowadzać uczniów na oczekiwane przez nas zachowanie w klasie. Istotnym warunkiem, którego spełnienie w znaczący sposób wpływa na skuteczność stosowania tej techniki jest znajomość przez uczniów komunikatów, które zawierają się w przesyłanych przez nas znakach. Istnieje wiele znaków (np. palec położony na ustach, wskazanie palcem na jakiś przedmiot) powszechnie stosowanych przez nauczycieli w klasach, ale też stosowanych w innych miejscach. Znaki te są rozpoznawane i w podobny sposób rozumiane przez większość ludzi w naszej kulturze. Pracując z klasą możemy stworzyć swój własny system znaków, który będzie służył komunikacji z uczniami w określonych sytuacjach.